TIẾT 1: ESTE – LIPIT – KHÁI NIỆM XÀ PHÒNG VÀ CHẤT TẨY RỬA TỔNG HỢP

A..ESTE
Este là sản phẩm của phản ứng este hoá giữa axit hưu cơ với ancol
I. Công thứ cấu tạo và danh pháp
1.Công thức cấu tạo
Este của axit cacboxylic đơn chức và ancol đơn chức có công thức cấu tạo chung: R – COO – R1.
Gốc R và R1 có thể giống nhau hoặc khác nhau, có thể là gốc hidrocacbon no hoặc không no.
Công thức chung của este tạo thành từ axit cacboxylic no đơn chức và ancol no đơn chức là: CnH2nO2 (n≥2).
2. Danh pháp
Tên thông thường của este được gọi như sau: Tên gốc hidrocacbon của ancol + tên gốc axit có đuôi “at”.
Thí dụ: H – COO – CH3 Metyl formiat CH3 – COO – CH3 Metyl axetat
CH3 – COO – C2H5 Etyl axetat CH3 – CH2 – COO – C2H5 Etyl propinat
II. Tính chất vật lí
Este của axit cacboxylic thường là những xhất lỏng dễ bay hơi. Este sôi ở nhiệt độ thấp hơn so với các axit cacboxylic tạo lên các este đó, do không có lien kết hidro giữa các phân tử este.
Các este đèu nhẹ hơn nước, rất ít tan trong nước.
Đặc điểm của este là có mùi thơm dễ chịu, giống mùi quả chin. Thí dụ Etyl Fomiat có mùi quả táo, isomul axetat có mùi chuối chin, amyl propinat có mùi dứa chin…
III.Tính chất hoá học
Tính chất hoá học quan trọng nhất của este là phản ứng thuỷ phân (phản ứng với nước). Trong quá trình thuỷ phân được thực hiên trong dung dich axit hoặc bazơ.
Trong dung dịc axit: Đun nóng este với nước, có axit vô cơ xúc tác, phản ứng tạo ra axit cacboxylic và rượu. Nhưng cũng trong điều kiện đó, các axit cacboxylic và rượu lại phản ứng với nhau cho este. Thí dụ:
Phản ứng theo chiều từ trái sang phải là phản ứng thuỷ phân este, phản ứng theo chiều từ phải sang trái là phản ứng este hoá.
Vậy phản ứng thuỷ phân este trong dung dich axit là phản ưng thuận nghịch.
Trong dung dich bazơ: Đun nóng este trong dung dich natri hidroxit, phản ứng tạo ra muối của axit cacboxylic và rượu.
Thí dụ:
Đây là phản ứng không thuận nghịch vì không còn axit cacboxylic phản ứng với rượu đẻ tạo lại este. Phản ứng này được gọi là phản ứng xà phòng hoá.
IV. Ứng dụng
Trong công nghiệp thực phẩm, một số este có mùi thơm hoa quả, không độc, được dung để tăng them hương vị cho bánh kẹo, nước giải khát…
Trong công nghiệp mỹ phẩm, một số este có mùi thơm hấp dẫn được pha vào nước hoa, xà phòng thơm, kem bôi…
Nhiều este có khả năng hoà tan nhiều chất hữu cơ nên được dùng đẻ pha sơn.
Một số este là nguyên liệu để sản xuất sợi tổng hợp, thuỷ tinh hữu cơ
B.LIPIT
I. Trạng thái tự nhiên
Lipit, còn gọi là chất béo (tức dầu, mỡ động thực vật, thực vật) là một trong những thành phần cơ ban của cơ thể động vật, thực vật.
Ở động vật, lipit tập trung nhiều nhất trong mô mỡ. Ở thực vật, lipit tập trung nhiều trong hạt, quả…
II. Công thức cấu tạo của lipit
Khi thuỷ phân lipit (chất béo) người ta thu được glixerol và các axit cacboxylic (còn gọi là axit béo). Mặt khác, khi đun nóng glixerol với các axit béo, lại thu được lipit. Vậy lipit (chất béo) là este của glixerol với các axit béo.
Công thức cấu tạo phân tử của lipit có thể viết: (RCOO)3C3H5
Trong phân tử lipit, gốc ancol phải là glixerin, gốc axit béo có thể khác nhau. Các axit béo là axit no hoặc không no.
Các axit béo no thường gặp là:
CH3 – (CH2)14 – COOH Axit panmitic CH3 – (CH2)16 – COOH Axit stearic
Các axit béo không no thường gặp là:
CH3 – (CH2)7 – CH = CH – (CH2)7 – COOH Axit oleic
CH3 – (CH2)4 – CH = CH – CH2 – CH – CH – (CH2)7 – COOH Axit lioleic
III. Tính chất vật lí của lipit
Ở nhiệt độ phòng, lipit động vật (mỡ), thường ở trạng thái rắn (mỡ bò, mỡ cừu…). Lipit loại này chứa chủ yếu các gốc axit béo nó. Một số ít lipit động vật ở trạng thái lỏng (dầu cá…), do thành phần gốc axit béo không no tăng lên.
Lipit thực vật (dầu thực vật) hầu hết ở trạng thái lỏng (dầu lạc, dầu dừa…) do chứa chủ yếu gốc axit béo không no.
Các lipit dều nhẹ hơn nước, không tan trong nứoc, nhưng